Μορφές αντίστασης

του Juan Martín Prada

Με την επέκταση των «κοινωνικών μέσων», ο σχεδιασμός των μορφών των ανθρώπινων σχέσεων έχει γίνει η πρωταρχική συντελεστική βάση της νέας οικονομικής παραγωγής. Οι εταιρίες που διαχειρίζονται αυτά τα μέσα παράγουν διαπροσωπικές σχέσεις και κοινωνική ζωή με μία εξαιρετικά επικερδή στρατηγική, βασισμένη σε μία ασαφή ανάμιξη οικονομικών και επικοινωνίας, από την οποία αναδύεται ένας νέος καπιταλισμός, ο οποίος θα μπορούσε να ονομαστεί «κοινωνικός» ή «συγκινησιακός».

Η διαχείριση της κοινωνικότητας και των προσωπικών αλληλεπιδράσεων είναι μία από τις βασικές κινητήριες δυνάμεις της βιο-πολιτικής παραγωγής, η οποία εμπεριέχεται στο επιχειρηματικό μοντέλο των «κοινωνικών μέσων» και επιτρέπει την εφαρμογή των πολύπλοκων συστημάτων που χαρακτηρίζουν τις νέες, ισχυρές «βιομηχανίες της συνειδητοποίησης».  Οι πολιτικές της στοργής και η παραγωγή, η διαχείριση και ο χειρισμός τους είναι, στην πραγματικότητα, οι αισθητικές που χαρακτηρίζουν τη βιο-δύναμη η οποία είναι εγγενής σ’ αυτή τη δεύτερη φάση της  Κοινωνίας των Δικτύων.

Ως εκ τούτου, η εξουσία στα δίκτυα έχει γίνει διάχυτη, έμφυτη στο διασυνδεδεμένο κοινωνικό σώμα, οριστικά τοποθετημένη εντός αυτού. Δεν αναφερόμαστε εδώ σε εξουσία, αλλά μάλλον σε σχέσεις εξουσίας, καθώς ο έλεγχος δεν αποτελεί πλέον μία μονόπλευρη σχέση. Αντιθέτως, λειτουργεί μέσα από μεταβαλλόμενα, ασταθή παιχνίδια εξουσίας, βασισμένα σε σαγηνευτικές, διάχυτες στρατηγικές για την κυκλοφορία και τη μετάδοση επικοινωνιακών και συγκινησιακών απολαύσεων.

Ο βασικός στόχος των μεγάλων οργανισμών που προωθούν τα «κοινωνικά μέσα» είναι να μην υπάρχει τίποτα στο οποίο θα μπορούσαμε να εναντιωθούμε. Προς αυτή την κατεύθυνση, ενισχύουν διαρκώς τον πολλαπλασιασμό των στρατηγικών παιχνιδιών με ελευθερίες και προσωπικές πρωτοβουλίες που βασίζονται στη συμμετοχική λογική και στην ευχάριστη ροή της επικοινωνιακής κοινωνικής δραστηριότητας. Κατά συνέπεια, υπάρχει μία σχεδόν αναπόφευκτη συναίνεση στα οικονομικά συμφέροντα στα οποία στηρίζεται ολόκληρο το σύστημα, με δεδομένο ότι είναι βασισμένα στις πιο αναφαίρετες πλευρές της ζωής: στη διαπροσωπική επαφή, στη φιλία, στην επαφή μεταξύ των ανθρώπων, στο συναίσθημα της εγγύτητας με τους άλλους κλπ.

Όμως, η αντίσταση στη γοητεία που ασκείται από τα «κοινωνικά μέσα», περιλαμβάνει πρώτα και κύρια μία πολιτική ανάλυση της λειτουργικής δυναμικής τους, των ορίων και των αποκλεισμών τους. Γιατί «το να αντισταθείς» σημαίνει να αναλογιστείς κριτικά τις διαδικασίες της συμπερίληψης του ατόμου στη νέα δικτυακή οικονομία και στην προσαρμογή του σ’ αυτήν, καταδεικνύοντας τις στρατηγικές και τις επιπτώσεις που χαρακτηρίζουν τη διαδικασία, καθώς τα συμφέροντα εταιριών οικειοποιούνται τις μορφές των ανθρώπινων συσχετισμών. Και η κορυφαία προτεραιότητα των νέων μορφών αντίστασης πρέπει να είναι μία απόπειρα διάσωσης – αν και με ένα απλώς ανεκδοτολογικό ή συμβολικό τρόπο – των αρχών οι οποίες αυτήν την εποχή συνιστούν τα θεμέλια της online οικονομικής παραγωγής, οι οποίες είναι η επικοινωνία, η στοργή, η συνεργασία, η φιλία, η συντροφιά κλπ., από τον έλεγχο των επιχειρήσεων.

Και καθώς οι καλλιτεχνικές πρακτικές μπορεί να είναι η πιο δημιουργική διάσταση της εφαρμογής αυτής της μορφής διένεξης, είναι λογικό ότι οι πιο ενδιαφέρουσες προσεγγίσεις τους εστιάζουν όχι μόνο στη δημιουργία έργων σχετικά με τις κοινωνικές συνθήκες αυτού που προκύπτει και είναι υπό διαχείριση στο πεδίο των δικτύων, αλλά επίσης και πάνω από όλα, στην παρουσίαση των δικτύων ως αυτόνομο θέαμα. Πρεπει να αποσκοπούν στο να πάρουν μέρος στην κατασκευή καθ’ αυτή των συστημάτων παραγωγής και κυκλοφορίας νοημάτων και λειτουργικών διαδικασιών, εκθέτοντας το πώς οι νέες μορφές εξουσίας δρουν σε αυτά. Ως αποτέλεσμα, οι πιο κρίσιμες καλλιτεχνικές πρακτικές – βέλτιστες μορφές αντίστασης στο πλαίσιο των νέων δικτύων – θα μπορούσαν να είναι μία ακραία πρόγνωση της συστατικής εξουσίας του πλήθους. Δηλαδή, ο κόσμος τον οποίο το συνδεδεμένο πλήθος θα μπορούσε να χτίσει σε μία εποχή «απελευθερωμένων ελευθεριών» – που σημαίνει ελευθερία χωρίς το παράσιτο της οικονομίας – προβλέπεται ότι θα  αποτελείται από τις πιο κριτικές καλλιτεχνικές προτάσεις, που πάντοτε είναι απόδειξη των απαιτήσεων για ερμηνευτική σκέψη και κριτική και μεστή νοήματος επικοινωνία.

Συνοψίζοντας, πρέπει να εναντιωθούμε στην καταστροφή της μοναδικότητας η οποία έιναι εγγενές στοιχείο στο συνδεδεμένο πλήθος. Που σημαίνει, να αντιδράσουμε στην καταναγκαστική ενοποίηση της πολλαπλότητας των ενεργών ατόμων που συνιστούν αυτό το πλήθος, την οποία τα συμφέροντα των μεγάλων εταιριών επιχειρούν να απλοποιήσουν, να ρυθμίσουν και να την προσαρμόσουν στα επιχειρηματικά τους μοντέλα. Και ίσως μόνο μέσα από αυτή τη μορφή αντίστασης θα αποκτήσουμε τη δυνατότητα να δούμε τι είναι πράγματι «κοινωνικό» στα «κοινωνικά μέσα».

(μετάφραση: Χ.Ριζοπούλου)

O Juan Martín Prada είναι συγγραφέας πολλών κείμενων και άρθρων για την ψηφιακή αισθητική και των βιβλίων  La apropriación posmoderna. Arte, práctica apropiacionista y Teoría de la posmodernidad και του Las nuevas condiciones del arte contemporáneo. Έχει συνεργαστεί με γνωστά περιοδικά όπως τα REIS, Red Digital, Papiers d’art, A minima, Temps d’art, Transversal, EXIT Books, EXIT Express, Mecad e-Journal και την εφημερίδα La Vanguardia . Είναι μέλος της επιτροπής για τη Τέχνη, Επιστήμη και Τεχνολογία στο FECYT, το Ισπανικό Ίδρυμα για την Επιστήμη και την Τεχνολογία. Είναι κάτοχος διδακτορικού διπλώματος από το Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης και είναι Καθηγητής στη Σχολη Κοινωνιολογίας και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου του Cádiz. Έχει επιμεληθεί εκθέσεις ψηφιακής τέχνης και από το 2007 είναι διευθυντής της πλατφόρμας Inclusiva-net του Medialab-Prado στη Μαδρίτη .

  • Language

  • Texts

  • Projects